Opiniodawcze Zespoły Sądowych Specjalistów: Niewidoczni bohaterowie spraw rozwodowych

W cieniu dramatów rozgrywających się na salach sądowych, gdzie decydują się losy rodzin, istnieje grupa specjalistów, której praca pozostaje często niedoceniana i niezrozumiana. Opiniodawcze Zespoły Sądowych Specjalistów (OZSS) - zespoły psychologów, pedagogów i psychiatrów, których opinie mogą zaważyć na przyszłości dzieci rozstających się rodziców. Kim są? Jak pracują? I dlaczego ich rola jest tak kluczowa w sprawach rozwodowych?

Za zamkniętymi drzwiami

Wyobraźmy sobie małżeństwo Nowak. Po 12 latach wspólnego życia i wychowywania 8-letniej Zosi, zdecydowali się na rozwód. Oboje chcą sprawować opiekę naprzemienną nad córką, jednak ich komunikacja jest zaburzona przez nagromadzone przez lata żale i urazy. Sąd, nie będąc w stanie samodzielnie ocenić kompetencji rodzicielskich, kieruje sprawę do OZSS.

Dla państwa Nowak rozpoczyna się proces, który wielu rodziców opisuje jako jeden z najbardziej stresujących elementów rozwodu - bardziej niż sama rozprawa sądowa. Dlaczego?

W oczach ekspertów

Dr hab. Małgorzata Kołodziejczak, psycholog sądowy, w wywiadzie dla "Dziennika Gazety Prawnej" trafnie ujmuje problem: "Opinie OZSS są często traktowane przez sądy jako rozstrzygające, mimo że stanowią tylko jeden z elementów materiału dowodowego. Brakuje nam ustandaryzowanych narzędzi diagnostycznych dostosowanych do specyfiki spraw rodzinnych w polskich warunkach."

Rzeczywistość jest bardziej złożona niż popularne wyobrażenia. Specjaliści OZSS nie posiadają magicznych zdolności czytania w myślach, ani nie podejmują decyzji na podstawie jednogodzinnej rozmowy.

Prof. Irena Namysłowska, uznana psychiatra dziecięca, podkreśla w publikacji dla "Psychiatrii Polskiej" złożoność pracy diagnostów: "W sprawach o wysokim konflikcie między rodzicami, diagności OZSS muszą być szczególnie czujni na zjawisko alienacji rodzicielskiej i manipulacji dzieckiem. Wymaga to specjalistycznej wiedzy i doświadczenia w ocenie relacji rodzinnych."

Między młotem a kowadłem

OZSS znajduje się w szczególnie trudnej pozycji - pomiędzy oczekiwaniami sądu a emocjami skonfliktowanych rodziców. Niemal każda opinia spotyka się z niezadowoleniem przynajmniej jednej ze stron postępowania. Nic dziwnego - stawką jest przyszłość relacji z własnym dzieckiem.

Sędzia Rodzinny Anna Stawarz-Popek wyjaśnia tę złożoną sytuację w wywiadzie dla "Prawnika": "Sądy polegają na opiniach OZSS, ale muszą je oceniać krytycznie, w kontekście całości materiału dowodowego. Zdarzają się opinie, które wymagają uzupełnienia lub wyjaśnienia wątpliwości. Jako sędziowie potrzebujemy od biegłych jasnych i konkretnych wniosków, opartych na rzetelnej diagnostyce."

Krytyka systemu

System OZSS nie jest pozbawiony wad. Dr Alicja Czerederecka z Instytutu Ekspertyz Sądowych zwraca uwagę na problemy systemowe: "Obciążenie OZSS jest ogromne, co przekłada się na długi czas oczekiwania na opinię. Specjaliści pracują pod presją czasu, co może wpływać na jakość diagnostyki. Potrzebne są systemowe rozwiązania zwiększające liczbę wykwalifikowanych biegłych."

Z perspektywy prawnika, adwokat Katarzyna Gajowniczek-Pruszyńska, specjalizująca się w sprawach rodzinnych, wskazuje na praktyczne problemy: "W praktyce widzimy duże różnice w jakości opinii wydawanych przez różne zespoły OZSS. Problem stanowi brak możliwości efektywnego zakwestionowania wadliwych opinii, gdyż powołanie innego zespołu jest czasochłonne i rzadko stosowane przez sądy."

Jak przygotować się do badania w OZSS?

Dla rodziców stających przed badaniem w OZSS, warto pamiętać o kilku zasadach:

1. Szczerość to podstawa - specjaliści są wyszkoleni w wykrywaniu manipulacji
2. Skoncentruj się na dobru dziecka, nie na konflikcie z drugim rodzicem
3. Przygotuj dziecko, wyjaśniając mu w sposób dostosowany do wieku, czego może się spodziewać
4. Nie instruuj dziecka, co ma mówić - próby manipulacji są łatwo wykrywalne i działają na twoją niekorzyść
5. Zadbaj o swój stan emocjonalny - nadmierny stres może zniekształcić obraz twoich kompetencji rodzicielskich

W stronę zmian

Rzecznik Praw Dziecka Mikołaj Pawlak w swoim raporcie z 2022 roku konkretnie wskazuje kierunki niezbędnych reform: "Konieczne jest usprawnienie funkcjonowania OZSS poprzez zwiększenie zatrudnienia specjalistów oraz wprowadzenie jednolitych standardów opiniowania w sprawach opiekuńczych, co przyczyni się do lepszej ochrony dobra dziecka w postępowaniach sądowych."

Interesującym rozwiązaniem, stosowanym już w niektórych krajach europejskich, jest system mediacji rodzinnej poprzedzający badanie w OZSS, co pozwala rodzicom wypracować rozwiązania bez konieczności długotrwałej diagnostyki.

Ponad konfliktem

Mimo wszystkich niedoskonałości systemu, warto pamiętać, że OZSS nie jest wrogiem żadnej ze stron. To instytucja, której nadrzędnym celem jest ochrona dobra dziecka - często jedynego prawdziwego poszkodowanego w rozwodowych bataliach.

Najlepszą opinią OZSS byłaby taka, której nie trzeba wydawać, bo rodzice, mimo rozstania, potrafią współpracować w kwestiach wychowawczych. Niestety, w praktyce najczęściej spotykamy się z sytuacjami, gdzie komunikacja całkowicie zawodzi.

Może więc najlepszą strategią nie jest walka z systemem opiniodawczym, lecz próba wzajemnego zrozumienia i wypracowania kompromisu? Dla dobra dzieci, które nie prosiły się o rozwód rodziców, a które najbardziej potrzebują stabilności w czasie rodzinnych zmian.

Powiązane artykuły